top of page

भाषा का तमाशा !

May 12
3 min read

इंसान को सबसे बड़ा भ्रम यह है कि वह 'बोल' सकता है, इसलिए वह श्रेष्ठ है। जबकि हकीकत यह है कि हमारी बोलियों ने हमें जितना अलग किया है, उतना सरहद की कटीली तारों ने भी नहीं किया !

मैं देश के कई राज्य में रहा हूं और लगभग बहुत सारे राज्यों में घूम चुका हूं मैने देखा सुदूर पूर्वोत्तर के किसी गाँव में कुत्ता भौंकता है, तो उसकी आवाज़ महाराष्ट्र के कुत्ते से अलग नहीं होती। कोयल चाहे बंगाल में गाए या पंजाब में, उसकी “कुहू” एक-सी मधुर रहती है। कौवा बिहार का हो या केरल का, उसकी “कांव-कांव” में कोई फर्क नहीं होता है। अजीब बात है ना? क्या कभी कोई पशु पक्षी दुसरे प्रदेश के अपनी ही प्रजाति को अपनी भाषा सिखाने जाता है क्या ? फिर इतनी समानता क्यों है ? इसका कारण प्राकृतिक है !

क्योंकि वे जानते हैं कि पेट की भूख और खतरे की चेतावनी के लिए व्याकरण की नहीं, भावना की जरूरत होती है।

हैरानी की बात है कि जो प्रजाति खुद को सबसे बुद्धिमान कहती है, उसने हर 100 किलोमीटर पर एक नई दीवार खड़ी कर ली है। हमारे पास लगभग 1600 भाषाएं हैं, लेकिन विडंबना देखिए भाषाएं जितनी बढ़ती गईं, संवाद उतना ही कम होता गया।

हमने भाषा को अभिव्यक्ति का माध्यम नहीं, बल्कि अहंकार का सर्टिफिकेट बना दिया है।

किसी ने खुद को कोयल मानकर दूसरों को 'कौवा' घोषित कर दिया। किसी ने अपनी भाषा को 'देववाणी' और दूसरे की बोली को 'गंवारू' कह दिया। हमने शब्दों को पुल बनाने के लिए इस्तेमाल करना था, पर हमने उनसे खाइयां खोद लीं।

आज भाषा यह तय नहीं करती कि आप क्या कह रहे हैं, बल्कि यह तय करती है कि आप कहां से आते हैं । अगर आप खास लहजे में बात नहीं करते, तो समाज आपको "अपने जैसा" मानने से इनकार कर देता है।

कटाक्ष यह है कि कुत्ता कुत्ता ही रहता है चाहे वह कहीं भी भौंके, पर इंसान अपनी भाषा बदलते ही खुद को दूसरे इंसान से श्रेष्ठ या अलग समझने लगता है।

प्रकृति आज भी हमें यही सीख दे रही है कि विविधता एकता में बाधा नहीं है। असली समस्या भाषा की संख्या नहीं, बल्कि हमारे दिलों का संकरापन है। जिस दिन हम शब्दों के पीछे छिपे इंसान को देखना शुरू कर देंगे, उस दिन 1600 भाषाएं भी कम पड़ेंगी अपनापन जताने के लिए। पर फिलहाल, हम अपनी-अपनी भाषाओं के पिंजरों में बंद होकर एक-दूसरे पर चिल्लाने में व्यस्त हैं।

काश हम बोलने की कला सीखने से पहले, मौन रहकर समझना सीख पाते। भाषाएं दिलों को जोड़ने का रास्ता थीं, उन्हें नफरत का नक्शा मत बनाइए।


माणसाचा सर्वात मोठा भ्रम हा आहे की तो ‘बोलू’ शकतो, म्हणून तो श्रेष्ठ आहे. पण वस्तुस्थिती अशी आहे की आपल्या भाषांनी आपल्याला जितके वेगळे केले आहे, तितके सीमांवरील काटेरी तारांनीही केलेले नाही!

मी देशातील अनेक राज्यांत राहिलो आहे आणि जवळजवळ बहुतेक राज्यांमध्ये फिरलो आहे. मी पाहिले आहे की ईशान्य भारतातील एखाद्या दुर्गम गावात कुत्रा भुंकत असेल, तर त्याचा आवाज महाराष्ट्रातील कुत्र्याच्या आवाजापेक्षा वेगळा नसतो. कोकीळ बंगालमध्ये गात असो किंवा पंजाबमध्ये, तिची “कुहू” तितकीच मधुर असते. कावळा बिहारचा असो वा केरळचा, त्याच्या “कांव-कांव” मध्ये काहीच फरक नसतो.

विचित्र वाटतं ना? एखादा प्राणी किंवा पक्षी दुसऱ्या प्रदेशात जाऊन आपल्या जातीच्या प्राण्यांना स्वतःची भाषा शिकवतो का? मग ही एवढी समानता का आहे? याचे कारण नैसर्गिक आहे!

कारण त्यांना माहीत असते की पोटाची भूक आणि धोक्याचा इशारा देण्यासाठी व्याकरणाची नव्हे, तर भावनेची गरज असते.

आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे जी प्रजाती स्वतःला सर्वात बुद्धिमान समजते, तिने दर १०० किलोमीटरवर एक नवीन भिंत उभी केली आहे. आपल्याकडे सुमारे १६०० भाषा आहेत, पण विडंबना अशी की भाषा जितक्या वाढत गेल्या, तितका संवाद कमी होत गेला.

आपण भाषेला अभिव्यक्तीचे माध्यम न मानता अहंकाराचे प्रमाणपत्र बनवून टाकले आहे.

कोणी स्वतःला कोकीळ समजून इतरांना ‘कावळे’ ठरवले. कोणी आपल्या भाषेला ‘देववाणी’ म्हटले, तर दुसऱ्याच्या बोलीला ‘गावरान’ किंवा ‘असभ्य’ ठरवले. शब्दांचा उपयोग पूल बांधण्यासाठी करायचा होता, पण आपण त्यांच्याच साहाय्याने दऱ्या-खोऱ्या निर्माण केल्या.

आज भाषा हे ठरवत नाही की तुम्ही काय बोलता, तर ती हे ठरवते की तुम्ही कुठून आलात. जर तुम्ही एखाद्या विशिष्ट लहेजात बोलत नसाल, तर समाज तुम्हाला “आपल्यापैकी एक” मानण्यास नकार देतो.

उपहासाची गोष्ट म्हणजे कुत्रा कुठेही भुंकला तरी तो कुत्राच राहतो; पण माणूस भाषा बदलताच स्वतःला दुसऱ्या माणसापेक्षा श्रेष्ठ किंवा वेगळा समजू लागतो.

निसर्ग आजही आपल्याला हेच शिकवत आहे की विविधता ही एकतेच्या आड येणारी गोष्ट नाही. खरी समस्या भाषांच्या संख्येत नाही, तर आपल्या मनांच्या संकुचितपणात आहे. ज्या दिवशी आपण शब्दांच्या मागे दडलेला माणूस पाहायला शिकू, त्या दिवशी १६०० भाषा देखील आपुलकी व्यक्त करण्यासाठी अपुऱ्या पडतील.

पण सध्या मात्र आपण आपल्या-आपल्या भाषांच्या पिंजऱ्यांत बंद होऊन एकमेकांवर ओरडण्यातच व्यस्त आहोत.

काश! बोलण्याची कला शिकण्यापूर्वी आपण शांत राहून समजून घेण्याची कला शिकलो असतो. भाषा ही मने जोडण्याचा मार्ग होती; तिला द्वेषाचा नकाशा बनवू नका.

Comments

Rated 0 out of 5 stars.
No ratings yet

Add a rating


"भूख की कोई जाति नहीं,
  न रोटी की कोई भाषा है"     

  • Instagram
  • Facebook
  • Twitter
  • LinkedIn
  • YouTube
  • TikTok

All articles, poems and literary works on this website are the intellectual property of Swarn Singh.   

Unauthorized copying, reproduction or redistribution is strictly prohibited. Violation may attract legal action under Indian Copyright Act 1957.

  • Facebook
  • Facebook
  • Instagram
  • X
  • TikTok

9958688877

Raigadh Navi Mumbai

© 2035 by It Matters to me. Powered and secured by Wix 

bottom of page
document.addEventListener('contextmenu', event => event.preventDefault()); body { -webkit-user-select: none; -ms-user-select: none; user-select: none; }